Η κατευθυνόμενη φαντασία στην θεραπεία του τραύματος

Αναστοχαστικές Ομάδες

Η αναστοχαστική ομάδα που χρησιμοποιώ συστηματικά από όταν την εισήγαγε ο Tom Andersen, είναι μια μικρή ομάδα, τεσσάρων έως έξι ατόμων, που δουλεύουν μαζί για καιρό. Σκέφτονται μαζί δυνατά για τα διλήμματα μιας συγκεκριμένης περίπτωσης, συχνά ακόμη και μπροστά στην οικογένεια. Η ομάδα συμφωνεί ή διαφωνεί, μιμούμενη τι μπορεί να συμβαίνει στην οικογένεια που δεν εκφράζεται. Αυτό επιτρέπει στην οικογένεια να δει έξω από τον εαυτό της και να σκεφτεί έξω από τον εαυτό της. Μερικές φορές, αυτή είναι η πρώτη έκφραση βασανιστικών σκέψεων, που ως τώρα, μπορεί να ήταν κρυμμένες.

Σύμφωνα με τον Tom Andersen (1987), υπάρχει μόνο ένας κανόνας για τους αναστοχασμούς: πρέπει να εκφράζονται υπό τη μορφή ερωτήσεων ή εικασιών (ίσως, είναι πιθανόν, αναρωτιέμαι, και αν, φαντάζομαι, κλπ). Η χρήση ερωτήσεων μας προφυλάσσει από τον πειρασμό να εκφράσουμε γνώμες ή να κάνουμε κρίσεις. Οι ερωτήσεις, σε αντίθεση με τις δηλώσεις, ενθαρρύνουν τις δυνατότητες στη σκέψη του ακροατή. Οι δηλώσεις έχουν την τάση να αποκλείουν αυτές τις δυνατότητες. Χρησιμοποιώ την ιδέα των αναστοχασμών στη δουλειά μου επειδή προκαλεί μια συγκινητική και συναισθηματική αντίδραση από τους πελάτες. Συγκινούνται από το γεγονός ότι τους παίρνουμε στα σοβαρά και τους αντιμετωπίζουμε με σεβασμό. Οι αναστοχασμοί μας τους παρέχουν διαφορετικές δυνατότητες για να ανοικοδομήσουν τις ζωές τους.

Ως παράδειγμα αναστοχαστικών διαδικασιών, θα περιγράψω μια συνεδρία που έλαβε χώρα σε μια φυλακή με την Judit Wagner (1998, 2007), η οποία σχεδιάζει και διευθύνει τα κοινωνικά προγράμματα για τους φυλακισμένους στο Κάλμαρ της Σουηδίας. Ο Tom Andersen, ένας ψυχίατρος από τη Νορβηγία, διεξήγαγε αυτές τις συνομιλίες. Ο Tom Andersen ήταν ένας επιτυχημένος ακροατής, που πιστεύω άκουγε πιο προσεκτικά από οποιονδήποτε άλλο θεραπευτή έχω δει. Έχω γράψει για τον τρόπο που ακούει ως ένα είδος «αφοσιωμένης» ακρόασης. Η Judit ορθώς πίστευε ότι οι άνδρες στη φυλακή θα ανταποκρίνονταν στον Tom λόγω τόσο της ικανότητάς του να συμπάσχει με τους άλλους όσο και της προθυμίας του να μπει στη θέση τους.

Η Judit και ο Tom αποφάσισαν, καθώς η δουλειά τους στη φυλακή συνεχιζόταν, ότι ήταν εύλογο να προσκαλέσουν και τους φύλακες να συμμετάσχουν στις συζητήσεις. Δεν ξέρω καμιά άλλη κοινωνία φυλακής όπου οι φύλακες κάθονται να μιλήσουν και να αναστοχαστούν μαζί με τους κρατούμενους, ή λειτουργούν ως εξωτερικοί μάρτυρες στη συζήτηση των κρατουμένων. Η Judit ή ο Tom ή άλλοι όχι μόνο έδωσαν στους φύλακες τη δυνατότητα να παρατηρήσουν τη συζήτηση των φυλακισμένων, αλλά τους έδωσαν και χώρο να μιλήσουν αφού τα θέματα που ανέκυπταν στις συζητήσεις είχαν πλήρως συζητηθεί από τον έγκλειστο και τον Tom. Μου άρεσε η ομοιότητα, να χρησιμοποιείς την ίδια ιδέα για να μιλάς τόσο με τους έγκλειστους όσο και με τους φύλακες. Καθώς κάθισα να παρακολουθήσω αυτή τη διαδικασία, έγραψα στο σημειωματάριό μου ότι η σχέση αυτή ήταν τόσο διαφορετική από τις παραδοσιακές σχέσεις φυλακής που δίνουν το ρόλο των εχθρών στα δύο μέλη. Τόσο οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι όσο και οι κρατούμενοι περνάνε τη μέρα τους στο ίδιο περιβάλλον, επομένως θα πρέπει να έχουν πολλά να μοιραστούν, εξ’ού και το σκεπτικό για τις από κοινού συζητήσεις. Για πόσο καιρό φοβόντουσαν οι φύλακες τους κρατούμενους πριν αυτό αρχίζει να αλλάζει; Ένιωθαν οι φύλακες εκτεθειμένοι σε κίνδυνο συμμετέχοντας σε μια συζήτηση που μπορούσε να τους εξισώσει με τους κρατούμενους; Όλες αυτές ήταν οι ερωτήσεις που κρατούσα μυστικές.

Η Judit ήλπιζε ότι χρησιμοποιώντας την ιδέα των πολλαπλών περιγραφών θα προκαλούσε διαφορετικές και άλλες περιγραφές (πάνω από δυο) των δύσκολων γεγονότων στις ζωές αυτών των ανδρών. Ρώτησα τη Judit τι την ενθάρρυνε για αυτές τις ομιλίες. Μου είπε ότι αυτοί οι άνδρες της είχαν πει ότι οι συζητήσεις αυτές ήταν μια διέξοδος από τις στοχαστικές εμμονικές σκέψεις τους που μπορούσαν να οδηγήσουν στην ενασχόληση με το σχεδιασμό περαιτέρω εγκλημάτων. Αυτό είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα του πώς η ομιλία μας κατασκευάζει την πραγματικότητα μέσα στην οποία ζούμε. Μπορείτε να συνεχίσετε να δημιουργείτε νόημα μαζί αλλά αν διακόψετε τη συζήτηση το νόημα κολλάει.
Η στάση της Judit για τη συζήτηση με τους άνδρες ενθάρρυνε διαφορετικές περιγραφές. Το σημαντικό ήταν ότι τους κρατούσε σε κουβέντα μαζί της και εκείνοι, βασικά, συνέχισαν να μιλάνε. Κατά τη διάρκεια των συζητήσεων ήταν ελεύθεροι να διερευνήσουν και να αναστοχαστούν πράγματα, παλιά και καινούργια, που δεν είχαν ποτέ καταλάβει για τους εαυτούς τους. Ένιωθαν ασφαλείς σε αυτή τη συνθήκη.

Ξαφνιάστηκα όταν άκουσα ότι η συμμετοχή σε αναστοχασμούς και πολλαπλές περιγραφές μπορούσε να σταματήσει την εμμονή τους με τις εγκληματικές πράξεις! Η Judit είπε ότι αντί για τις εμμονές τους, σχεδίαζαν το μέλλον τους. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ξαναέγραφαν τις ιστορίες τους. Ένας από τους άνδρες με τον οποίο μίλησα κατά τη διάρκεια αυτής της επίσκεψης, ο οποίος μάλιστα επρόκειτο να αφεθεί ελεύθερος, μου είπε ότι ένιωθε σίγουρος ότι δε θα διέπραττε ξανά το έγκλημά του γιατί τώρα ήξερε πώς να χρησιμοποιεί λέξεις για να εκφραστεί, ενώ πριν δεν μπορούσε να μιλήσει για τις ανάγκες του σε κανέναν. Αυτό το αποφάσισε αφού άκουσε τους αναστοχασμούς πολλών ανθρώπων για τις συζητήσεις του.

Κάποιοι διάλογοι μας αγγίζουν τόσο ώστε συχνά ξυπνούν το προσωπικό παρελθόν του συμμετέχοντα. Η Judit περιέγραψε ένα νεαρό φυλακισμένο που είχε αφαιρέσει τη ζωή κάποιου αλλά δε μπορούσε να θυμηθεί το όνομα ή το πρόσωπο του θύματος. Δεν ένιωθε τίποτα για το θύμα. Θυμάμαι την ιστορία ενός άλλου πελάτη από το Ackerman που μας είπε την ιστορία του πατέρα του, ο οποίος τον ανάγκασε, όταν ήταν νεαρός, να κρατηθεί πάνω σε ένα ηλεκτροφόρο συρματόπλεγμα για όσο άντεχε. Αυτή η βαναυσότητα είχε στόχο να αποδείξει ότι ήταν άντρας. Αυτός ο άνθρωπος δε μπορούσε να θυμηθεί το πρόσωπο του πατέρα του. Το είχε εξαφανίσει λόγω του θυμού του.

Η εμπειρία της «λησμονιάς» είναι συνηθισμένη για αυτούς τους άνδρες που είναι φυλακισμένοι εκεί που δουλεύει η Judit. Για μένα οι συζητήσεις που είχε ο νεαρός αυτός άνδρας με την Judit ήταν βγαλμένες από βιβλίο του Dostoevsky. Ήταν ένας διάλογος που αφορούσε τη ζωή, το θάνατο και μια τρομερή ενοχή που σε μουδιάζει. Στη διάρκεια των συζητήσεων άρχισε να έχει πολύ μικρές αναλαμπές του προσώπου της γυναίκας, μια κάθε φορά, μέχρι που κατάφερε να ανακαλέσει στη μνήμη του το όνομα του θύματος. Έτσι ξεκλειδώνεται μια ανάμνηση που είναι γεμάτη σημαντικά δεδομένα, κομμάτι-κομμάτι. Κάθε κομμάτι έχει ένα συναισθηματικό περιεχόμενο και το ένα κομμάτι οδηγεί στο άλλο. Η παρουσία του ονόματος ξεκλειδώνει την άρνησή του. Είπε ότι δεν είχε πρόθεση να σκοτώσει, αλλά ήταν υπό την επήρεια ναρκωτικών. Ασφαλώς, αυτή η περιγραφή παραβλέπει την ευθύνη του υπονοώντας ότι ο «πραγματικός εαυτός» του μεταλλάχθηκε από τα ναρκωτικά και δεν ήταν «παρών» στο έγκλημα. Θα ήθελα να μάθω τα συναισθήματά του για το ποια μέλη της οικογένειάς του του συμπαραστέκονταν, αλλά δεν ήθελα να την διακόψω.

Το επόμενο στάδιο στη διαδικασία είναι ένα από τα καλύτερα που έχω ακούσει στην αντιμετώπιση τραυμάτων που είναι τόσο σκληρά ώστε οι άνθρωποι δεν τα θυμούνται. Η Judit πρότεινε στην «συνδεδεμένη τους φαντασία» να περπατήσουν μαζί στον τόπο του εγκλήματος. Έμειναν μαζί στην άκρη παρατηρώντας τη σκηνή σα μια εικόνα. Εδώ μπορούσαν να παρατηρήσουν με λεπτομέρεια τι ακριβώς έκανε εκείνος κάθε λεπτό καθώς τα θυμόταν και να ακολουθήσουν κάθε αντίδραση της γυναίκας. Καθώς προχωρούσαν με αυτό το πάγωμα της ιστορίας παρακολουθώντας το έγκλημα να εκτυλίσσεται, δημιουργούσαν ιδέες για το τι μπορεί να ήθελε να κάνει τώρα εκείνος. Μια ερώτηση που του έκανε ήταν «Πώς και πού ήθελε να σταματήσει την πράξη, και ήθελε κάτι διαφορετικό»; H Judit είπε ότι ο άνδρας ένιωθε πολύ άβολα εκείνη τη στιγμή αλλά μπόρεσε να βρίσκεται εκεί επειδή παρακολουθούσαν το έγκλημά του μαζί. Είχαν φτάσει σε ένα σημείο όπου η συνείδηση εμφανίζεται μέσα στο συναίσθημα της ευθύνης, μια πιθανότητα που επήλθε από την αναστοχαστική διαδικασία. Σε αυτό το σημείο είχα συνδέσει τη φαντασία μου με τη δική τους και κρατούσα την ανάσα μου. Το πρόσωπο του νεαρού άνδρα είχε πολλή ένταση και εκείνη είπε ότι τα μάτια του έκλαιγαν αλλά χωρίς δάκρυα.

Art: Bathers by a River

Henri Matisse